Giữa dòng chảy hiện đại, nghệ thuật Pháp lam đang dần được đánh thức bởi tâm huyết của những người trẻ khao khát nối dài sợi dây di sản văn hóa Việt. Vượt qua những thất bại trong thử nghiệm và sự thiếu vắng tư liệu chính thống, nhà sáng lập Lam Sắc – Trương Thanh Tùng đã kiên trì xây dựng hệ giá trị mới dựa trên những kỹ thuật cổ xưa để mang Pháp lam đến gần hơn với công chúng. Đó là hành trình đi tìm lại một vẻ đẹp đã mất, để nghệ thuật không dừng lại ở những câu chuyện từng hiện diện trong ký ức lịch sử, mà thực sự hòa nhịp vào cuộc sống.
Những ngã rẽ lớn trong cuộc đời đôi khi chỉ bắt đầu bằng một khoảnh khắc bất ngờ. Trước khi bén duyên với nghệ thuật, cuộc sống của Thanh Tùng xoay quanh nhịp điệu đều đặn của một nhân viên văn phòng. Tưởng chừng những “ngày qua tháng lại” ấy cứ thế xoay vòng, nhưng một bước ngoặt đã thay đổi tất cả. Trong một lần tình cờ nhìn thấy nghệ thuật Cloisonné của Trung Quốc trên mạng xã hội, Tùng đã bị cuốn hút bởi cách họ uốn những sợi dây kim loại kết hợp cùng màu sắc để tạo nên các tác phẩm sống động. Tò mò ban đầu đã thôi thúc anh đào sâu hơn vào thế giới của Cloisonné, để rồi vỡ òa khi chạm ngõ khái niệm “Pháp lam” – nghệ thuật phủ men màu lên cốt đồng rồi nung ở nhiệt độ cao. Vốn yêu thích đồ thủ công mỹ nghệ, lại thấy được giá trị lịch sử chưa có nhiều người khai phá ở góc độ kỹ thuật, nhà sáng lập Lam Sắc đã đưa ra một quyết định táo bạo: gác lại công việc văn phòng để bắt đầu hành trình nghiên cứu và phục dựng loại hình nghệ thuật này.
Con đường khởi đầu của Thanh Tùng không trải hoa hồng mà là chuỗi ngày tự mình thắp đuốc để thấu suốt. Khi ấy, tài liệu về kỹ thuật Pháp lam tại Việt Nam gần như là con số không, thậm chí cũng không có một người thầy nào soi đường dẫn lối. Mọi thứ từ nguyên vật liệu, kỹ thuật nung cho đến cách xử lý men đều là những bài toán khó mà anh phải tự tìm lời giải. Anh mày mò từ những chất liệu đơn sơ như men gốm, thủy tinh nghiền, rồi lại chuyển hướng nhập nguyên liệu từ nước ngoài để thử nghiệm.
“Có những giai đoạn, sự cô độc và bế tắc khiến tôi chông chênh, thậm chí từng nghĩ đến việc quay lại với guồng quay văn phòng. Thế nhưng, mỗi lần thất bại lại là một bài học đắt giá. Khoảnh khắc nung được lớp men đầu tiên đạt độ bóng hoàn hảo sau hàng trăm lần hỏng, niềm vui ấy chân thực và vỡ òa như cảm giác trúng số, đủ để tôi thức trắng đêm chỉ để ngắm nhìn thành phẩm và chờ đến sáng hôm sau để tiếp tục nghiên cứu”, anh nói.
Cũng trong tháng ngày độc hành, điều khiến nhà sáng lập sinh năm 1995 trăn trở nhất chính là sự thiếu vắng những cộng đồng trong nước để cùng mình chia sẻ những kinh nghiệm. Thế nhưng, chính hoàn cảnh đó lại thôi thúc anh tìm kiếm sự kết nối từ cộng đồng quốc tế. Anh chủ động kết nối với những nghệ nhân nước ngoài, trong đó có một nghệ nhân tại Hungary đã trở thành người bạn đồng hành tinh thần quý giá. Dù cách biệt về ngôn ngữ và múi giờ, sự tận tâm của người nghệ nhân phương xa đã thành điểm tựa giúp anh kiên định với con đường mình đã chọn.
Tuy nhiên, để Pháp lam thực sự bén rễ trên mảnh đất quê hương, anh nhận thấy mình cần sự đồng tâm hiệp lực từ chính những người am tường văn hóa Việt. Từ những nền tảng ban đầu ấy, anh may mắn nhận được sự chỉ dẫn, đồng hành từ những người bạn trong ngành gốm sứ cùng các bậc tiền bối am hiểu sâu sắc về văn hóa, lịch sử Việt Nam. Nhớ về giai đoạn này, Thanh Tùng chia sẻ: “Những cô chú chuyên nghiên cứu lịch sử và văn hóa rất quan tâm đến Pháp lam. Chính từ những mối quan hệ đầu tiên đầy ân tình ấy, tôi đã được kết nối với nhiều người hơn. Dù thời điểm đó, mạng lưới hỗ trợ chỉ vỏn vẹn dưới mười người, nhưng sự đồng hành kéo dài suốt hai năm ấy chính là nền tảng vững chắc để tôi tiếp tục kiên trì với con đường đã chọn”.
Pháp lam (hay nghệ thuật tráng men trên kim loại) có nguồn gốc từ các nước Trung Á, sau đó lan truyền sang châu Âu (đặc biệt là Pháp và Anh) trước khi du nhập vào châu Á và trở thành một trong những biểu tượng nghệ thuật quan trọng tại Trung Quốc. Tại Việt Nam, Pháp lam từng một thời rực rỡ dưới thời Nguyễn. Theo sử liệu, mùa Đông năm Đinh Hợi (1827), vua Minh Mạng đã lệnh cho Nội vụ phủ lập nên một cơ quan mới đặt tên là Pháp lam tượng cục. Pháp lam Huế chủ yếu được chế tác cho hoàng cung và phát triển mạnh mẽ dưới thời các vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Tuy nhiên, sự rực rỡ ấy chỉ kéo dài vỏn vẹn hơn 60 năm (1827–1888). Sau cột mốc năm 1945, số lượng hiện vật còn sót lại rất ít, trong khi các bí quyết kỹ thuật chế tác dần thất truyền.
Giờ đây, khi dạo bước trong Đại nội Huế, dấu vết của một thời hoàng kim vẫn còn hiện diện qua những mảng màu rực rỡ trên các công trình kiến trúc. Trong không gian cung đình Huế, người Việt ứng dụng Pháp lam với một tư duy rất riêng, ít thấy ở quốc gia trong khu vực thời điểm đó: đưa nghệ thuật vào không gian mở, đồ tế tự đến các chi tiết trang trí ngoại thất trên các công trình kiến trúc tại Kinh thành Huế. Thế nhưng, theo thời gian, những ghi chép về nguồn gốc men hay bí quyết kỹ thuật gần như đã thất truyền, để lại một khoảng trống lớn cho những người trẻ muốn tìm cách phục dựng.
Rào cản ấy khiến Thanh Tùng không vội vàng định danh mọi thứ là “nguyên bản”. Anh tìm kiếm câu trả lời từ nghiên cứu kỹ lưỡng, đối chiếu từ những tư liệu hiếm hoi còn sót lại đến việc soi kỹ các vết nứt, chất men qua vài tấm ảnh tư liệu để từ đó từng bước tiệm cận lại kỹ nghệ mà cha ông từng thực hiện.
Qua đó, Thanh Tùng nhận thấy Pháp lam Việt Nam có những khác biệt cốt lõi so với kỹ nghệ Enamel phương Tây hay Cloisonné Trung Hoa. ““Khi so sánh Pháp lam Việt Nam với kỹ nghệ Enamel phương Tây hay Cloisonné Trung Hoa, tôi nhận thấy sự khác biệt cốt lõi nằm ở ba kỹ thuật nền tảng: Họa Pháp lam, Khảm ti Pháp lam và Tạm thai Pháp lam. Nếu Họa Pháp lam yêu cầu sự tỉ mỉ qua từng lớp nung để đạt độ sâu như gốm trên kim loại, thì Khảm ti lại đòi hỏi sự kiên nhẫn khi uốn từng sợi dây đồng thủ công tạo nên vẻ đẹp tự nhiên. Trong khi đó, Tạm thai lại mang đến những đường họa tiết đanh chắc, dày dặn hơn nhờ cấu trúc kim loại được khắc lõm”, anh lý giải.
Dựa trên nền tảng ấy, anh không chỉ phục dựng mà còn mở rộng biên độ sáng tạo qua các thử nghiệm cá nhân bằng một kỹ thuật gọi là “men mài”. Lấy cảm hứng từ nghệ thuật sơn mài truyền thống, anh phủ nhiều lớp men lên nền kim loại rồi mài dần để lộ ra những hoa văn bất định, tạo nên diện mạo mới cho Pháp lam nhưng vẫn giữ được chất riêng của loại hình nghệ thuật này.
Tiếp nối những giá trị của tiền nhân, Thanh Tùng không chọn phục dựng một cách rập khuôn, mà tìm cách đối thoại với quá khứ để thổi vào đó hơi thở đương đại. “Làm thế nào để di sản này không còn là những dòng tư liệu khô khan trong sách?” Từ trăn trở ấy, anh bắt đầu bằng việc lan tỏa thông qua những buổi workshop, tạo cầu nối để sinh viên và những người quan tâm có cơ hội chạm vào thực tế thay vì chỉ nhìn ngắm qua hình ảnh. Sự kiên trì đó đã dần lay động được không gian học thuật, đưa Pháp lam từ một chủ đề xa lạ trở thành một hướng nghiên cứu được khai thác sâu rộng hơn. Nhà sáng lập Lam Sắc không giữ bí quyết cho riêng mình, thay vào đó, anh đóng vai trò một người kết nối, chia sẻ tư liệu và kỹ thuật để những người trẻ có thể tiếp cận di sản với sự hiểu biết và trân trọng.
“Khi nghệ thuật Pháp lam được tiếp cận bằng sự tử tế và lòng kiên trì, nó sẽ không mất đi tính nguyên bản, mà ngược lại, sẽ có thêm hơi thở của thời đại, sẵn sàng để lan tỏa không chỉ trong nước mà còn vươn ra thế giới”, Thanh Tùng bày tỏ.
Trải qua những tháng ngày tự mình soi đường, nghệ thuật Pháp lam qua bàn tay Trương Thanh Tùng đã dần tìm được hình hài riêng và ngày càng tiếp cận gần hơn với công chúng. Dấu ấn ấy sẽ được tiếp nối tại triển lãm “Thuận Dòng Đơm Sắc” tổ chức bởi Sulwhasoo. Tại đây, anh sẽ mang đến những tạo tác chứa đựng câu chuyện riêng về sự kiên trì và niềm say mê với kỹ thuật Pháp lam. Điểm nhấn là bộ sưu tập sáu hộp phấn Sulwhasoo phiên bản giới hạn được chế tác qua một hành trình thử nghiệm khắt khe. “Ban đầu, tôi dự định thực hiện bốn mẫu đại diện cho Xuân – Hạ – Thu – Đông, nhưng sau đó quyết định mở rộng thành sáu tác phẩm chia làm ba cụm chủ đề dựa trên những cảm hứng riêng biệt”, Thanh Tùng chia sẻ.
Sự kết nối giữa di sản và tư duy thẩm mỹ này được thể hiện rõ nét qua từng cụm chủ đề. Với bộ “Song sắc mai mơ”, nhà sáng lập Lam Sắc đã lấy cảm hứng từ các họa tiết khảm sành sứ tại điện Kiến Trung để tạo nên hai thiết kế riêng biệt: “Kim Xuân” với sắc vàng ấm áp của nắng sớm và “Lam Nguyệt” mang sắc lam sâu thẳm của đêm trăng Cố đô. Trong khi đó, bộ “Thiên thanh hoa ảnh”, anh chọn đối thoại với vẻ đẹp thông qua tinh thần từ bức họa “Hoa hạnh nhân” của danh họa Vincent Van Gogh. Tại đây, tác phẩm “Giao hoa” là sự đan xen giữa hoa mai Việt và dáng hoa mai mơ Hàn Quốc, trong khi “Khai hoa” tạo cấu trúc hướng tâm đầy tính lan tỏa. Cuối cùng, bộ “Hoa thành xuân” với “Hoa liên” và “Hoa diễn” tập trung vào tinh thần hòa hợp, nơi những đóa hoa nhỏ bé kết nối thành chỉnh thể hài hòa, tạo nên tấm thảm xuân bất tận.
Trong quá trình chế tác, việc ứng dụng kỹ thuật lên bề mặt hộp phấn đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo tính hài hòa. Ban đầu, anh dự định ứng dụng kỹ thuật Họa Pháp lam truyền thống, nhưng nhận thấy độ tương phản với bề mặt hộp phấn, anh đã chuyển hướng sang kỹ thuật Tạm thai Pháp lam để đảm bảo sự chỉn chu. Anh cùng cộng sự thử nghiệm nhiều cách phối hợp, bổ sung bạc và đá quý vào từng mẫu để tạo nên tính độc bản cho từng sản phẩm. Đặc biệt, Thanh Tùng đưa vào triển lãm kỹ thuật men mài do chính mình nghiên cứu. Bằng cách phủ chồng nhiều lớp bạc và men, sau đó mài phẳng ở công đoạn cuối, anh tạo ra những hoa văn bất định khiến mỗi hộp phấn trở thành một tác phẩm độc bản.
6 năm miệt mài cùng nghệ thuật Pháp lam, hành trình của Trương Thanh Tùng là sự bồi đắp từ những thử nghiệm vấp váp đến khi định hình được ngôn ngữ sáng tạo riêng biệt. Sự kiên tâm ấy đã góp phần hồi sinh những mảnh vụn ký ức nằm trong sử liệu, để Pháp lam thực sự chuyển mình, mang hơi thở đương đại để hòa nhịp vào cuộc sống hôm nay.
