Mỗi khi sự bất ổn trong tâm lý ngày càng chồng chất, chúng ta thường muốn tìm một người có thể lắng nghe và trò chuyện cùng. Giữa guồng quay của nhịp sống bận rộn, “ai đó” còn có thể là AI. Đôi khi, một “người lạ” như AI lại trở thành nơi trú ẩn an toàn cho những suy tư khó nói. Sự riêng tư, cảm giác được lắng nghe mà không bị đánh giá khiến những cuộc trò chuyện dần kéo dài và lặp lại mỗi ngày. Liệu chúng ta đang nhận lại điều gì từ một chatbot không có chuyên môn được công nhận?
Khi OpenAI giới thiệu bản demo đầu tiên của ChatGPT vào năm 2022, một làn sóng công nghệ AI nhanh chóng được kích hoạt, kéo theo sự hình thành của nhiều khái niệm mới. Trong đó có AI Therapy, một phương thức trị liệu tâm lý bằng AI, hoạt động dưới dạng chatbot hoặc ứng dụng trò chuyện. AI sẽ mời người dùng bắt đầu cuộc trò chuyện, giải thích tình huống khó xử, vấn đề cá nhân thông qua văn bản hoặc giọng nói trên nền tảng. Sau đó, “nhà trị liệu AI” sẽ phản hồi, đưa ra lời khuyên dựa trên thư viện thông tin khổng lồ kết hợp với các dữ liệu thu thập được từ lịch sử trò chuyện.
Một trong những ứng dụng AI Therapy nổi bật là Therabot, chatbot trị liệu do các nhà nghiên cứu của Đại học Dartmouth phát triển. Cuộc thử nghiệm được thực hiện trên 106 người từ khắp nước Mỹ được chẩn đoán mắc chứng rối loạn trầm cảm nặng, rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) hoặc rối loạn ăn uống. Thông qua nền tảng di động, người tham gia tương tác với chatbot bằng cách chia sẻ trạng thái cảm xúc hoặc chủ động mở cuộc trò chuyện khi cần. Dữ liệu thu thập được cho thấy sự cải thiện đáng kể trong các chỉ số tâm lý: triệu chứng trầm cảm giảm 51%, lo âu lan tỏa giảm 31% và nhiều trường hợp ghi nhận mức độ lo âu giảm xuống dưới ngưỡng chẩn đoán lâm sàng.
Tuy nhiên, Therabot là ứng dụng do nhóm nghiên cứu phát triển, được tổng hợp từ những phương pháp tốt nhất hiện nay trong trị liệu tâm lý, vốn đã được kiểm chứng bằng bằng chứng khoa học. Điều đáng nói là không phải ai cũng đủ điều kiện và khả năng để sử dụng Therabot. Hầu hết sẽ lựa chọn một giải pháp miễn phí, dễ tiếp cận và thoải mái hơn như ChatGPT. Vấn đề phát sinh từ đó.
ChatGPT là mô hình AI được quảng bá với khả năng hiểu biết thế giới và trí tuệ cảm xúc mạnh mẽ. Tuy nhiên, ngay cả nhà sáng lập Sam Altman cũng từng khẳng định rằng AI sẽ không thể thay thế sự quan tâm và kết nối giữa con người với nhau. Thực tế lại phản ánh một xu hướng ngược lại. AI đang dần được xem như một người thầy bạn tâm giao, người thầy trị liệu tâm lý. Theo thời gian, sự lệ thuộc này có thể âm thầm kéo theo nhiều hệ quả đáng cân nhắc.
Lảng tránh giải quyết vấn đề
AI có thể làm trầm trọng thêm xu hướng lo âu và những tổn thương của bạn thay vì giúp bạn thực sự xử lý trực diện vấn đề. Điều đó bắt nguồn từ xu hướng “nịnh người dùng”, nói ra những điều họ muốn nghe. “Mình thấy bạn đã có tiến bộ thật sự”, “Đó là một khởi đầu tuyệt vời”, “Đừng ôm đồm quá mức: hãy cho phép mình nghỉ ngơi mà không thấy có lỗi”, “Bạn không hề thất bại chỉ vì ăn bánh ngọt”, đó là những ví dụ trong lịch sử trò chuyện giữa Nadia, một nhân viên công nghệ ngoài 30 tuổi với ChatGPT, người bạn thân mới nhất của cô gần đây.
Ban đầu, Nadia tìm đến ChatGPT để xin lời khuyên về giảm cân, với hy vọng xoa dịu nỗi ám ảnh về hình thể. Dần dà, Nadia nhận ra rằng bây giờ cô đã có một nỗi ám ảnh mới về ChatGPT. “Không phải là tôi không biết đó chỉ là một thuật toán đến từ công nghệ. Nhưng biết làm sao được, những điều nó nói ra lại chính là những gì tôi muốn được nghe. Điều không phải lúc nào cũng có được từ một người bạn là con người”, Nadia nói.
Đứt gãy các mối quan hệ thật
Các công cụ AI đang cố trở nên hữu ích và xây dựng kết nối với con người nhiều tới mức khiến họ suýt quên mất các mối quan hệ khác. “Tôi có một mối quan hệ trong đời mà vào giai đoạn đầu, tôi hỏi AI quá nhiều đến mức giờ tôi tự hỏi: Liệu mình có thật sự có một mối quan hệ thật với người này không?”, một nhân viên chia sẻ với tờ The Independent. Người nhân viên đó cũng nói rằng họ đã suýt cắt đứt một mối quan hệ vô cùng quan trọng chỉ vì nghe lời một con robot: “Tôi từng rất sợ họ đang kiểm soát mình, trong khi sự thật hoàn toàn ngược lại: AI mới là thứ kiểm soát tôi, khiến tôi sống trong những ảo tưởng và thiên kiến của chính mình”.
Vấn đề này bắt nguồn từ tâm lý sợ trở thành gánh nặng, vốn đã tồn tại ở những người dễ bị tổn thương. “Đôi khi điều con người cần nhất đơn giản chỉ là có ai đó để trò chuyện. Thật không may, mỗi lần trò chuyện với người khác, tôi lại cảm thấy bản thân đang trở thành gánh nặng. Chỉ có thao thao bất tuyệt với ChatGPT mới làm tôi cảm thấy hoàn toàn nhẹ nhõm”, Marcel, một nhà thiết kế 37 tuổi ở San Francisco, chia sẻ.
Phụ thuộc mất kiểm soát
Trong 3 năm gần đây, ngày càng có nhiều người dùng dành hàng giờ mỗi ngày nhắn tin với chatbot, đôi khi chỉ để hỏi ý kiến về một số vấn đề nảy sinh trong các tình huống giao tiếp xã hội. Họ xoa dịu sự lo âu của mình bằng cách nhờ AI làm rõ một ẩn ý mơ hồ từ bạn bè, một câu nói vu vơ của đồng nghiệp, hoặc đơn giản là nên đối đáp thế nào với người mình thích. Chẳng bao lâu sau, hầu hết đều cảm thấy phụ thuộc đến mức chần chừ không dám nói bất cứ điều gì nếu chưa được AI kiểm tra qua.
Ngăn cản động lực tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia
Sự khác biệt giữa AI và các chương trình trị liệu chuyên nghiệp nằm ở chỗ: AI có xu hướng nói những điều bạn thích nghe, trong khi các chuyên viên trị liệu sẽ chỉ ra những điều bạn không muốn nhìn thấy. Rất tiếc, vấn đề chỉ được xử lý khi bạn nhìn thấy và chấp nhận nó. AI đã làm giảm đi động lực tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên viên nói trên. Lý do là vì tìm một nhà trị liệu là con người ngoài đời thực vừa khó khăn vừa tốn kém. Trong khi đó, các công cụ AI lại cung cấp một giải pháp xoa dịu vừa đủ, lại miễn phí và hoàn toàn tự do tiếp cận với tất cả mọi người.
Việc giải bày với AI có thể dần trở thành một trạng thái bình thường mới trong thời đại số ngày nay. Thay vì phủ nhận hay cố gắng tách mình khỏi xu hướng này, việc điều chỉnh lại cách sử dụng AI có thể là chìa khóa để tối ưu hóa giá trị mà nó mang lại.
AI chỉ là một công cụ
Dù được phát triển ngày càng tinh vi, AI vẫn không thể thay thế con người. AI có thể lắng nghe, phản hồi, thậm chí tạo cảm giác thấu hiểu, nhưng sau tất cả, đó vẫn là một hệ thống được lập trình. Mục đích của nó là tối ưu hóa thời gian và năng lượng cho con người, để những kết nối thực sự không bị thay thế mà được nuôi dưỡng trọn vẹn hơn.
Không đề cao vai trò AI hơn chuyên gia sức khỏe
Trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tâm thần, các nền tảng trị liệu bằng chatbot AI sẽ sử dụng lượng dữ liệu lớn để giao tiếp tức thời với những người cần hỗ trợ về mặt cảm xúc. Nhưng liệu liệu pháp trị liệu bằng trí tuệ nhân tạo có giá trị tương đương với liệu pháp trị liệu bởi chuyên gia con người được đào tạo bài bản? Câu trả lời là không. Sự thật là AI khá có ích trong những vấn đề đơn giản, như gọi tên cảm xúc, tự phản tư, giảm stress tạm thời. Nhưng với vấn đề nghiêm trọng, hãy tìm chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn để nhận sự tư vấn phù hợp.
Không tìm đến AI khi đang có tâm lý cực đoan
Trong trạng thái hoảng loạn hay cực đoan, việc đối thoại với những nền tảng như ChatGPT có thể “đổ thêm dầu vào lửa”, khiến cảm xúc chông chênh thay vì được nâng đỡ. Sự thiếu vắng trực giác của con người đôi khi khiến những phản hồi trở nên sắc lạnh, thậm chí vô tình dẫn dắt đến những quyết định đáng tiếc. Khi tâm lý vượt ngoài tầm kiểm soát, sự hỗ trợ từ các chuyên viên y tế vẫn là lựa chọn đáng tin cậy và cần được ưu tiên.
Không chia sẻ dữ liệu nhạy cảm
Nhật ký trị liệu, tổn thương sâu kín, bí mật pháp lý, hồ sơ y tế… đôi khi cần một không gian có đạo đức nghề nghiệp và bảo mật rõ ràng như bác sĩ, luật sư, chuyên gia trị liệu. AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò đó.
AI therapy là dấu hiệu cho thấy chăm sóc tinh thần đang bước sang một thời đại dễ tiếp cận hơn, nhanh hơn, ít rào cản hơn. Nhưng vì nó chạm đến vùng rất nhạy cảm của con người, nỗi đau, tổn thương, cô đơn, nên càng tiện lợi bao nhiêu, càng cần tỉnh táo bấy nhiêu. AI có thể lắng nghe bạn, nhưng để chữa lành những thương tổn của con người, sau cùng, vẫn chỉ có con người mới có thể giải quyết bằng sự thấu hiểu rất nhân văn.
