Một triệu chứng mới xuất hiện, việc đầu tiên bạn làm là lập tức tra Google. Cảm thấy có gì đó không ổn, không nghĩ ngợi nhiều, bạn hỏi AI. Một mẹo sức khỏe xuất hiện trên Instagram, bạn thử làm theo. Một influencer (người có tầm ảnh hưởng) nói sản phẩm nào đó hiệu quả, tâm lý sợ bỏ lỡ khiến bạn cân nhắc mua. Bạn không phải người duy nhất làm vậy. Thế nhưng, sự tiện lợi từ mạng xã hội cũng đi kèm một rủi ro: thông tin sai lệch về sức khỏe không chỉ khiến chúng ta hiểu sai về tình trạng của mình, mà còn có thể dẫn đến những lựa chọn bất lợi.
Theo một khảo sát của BBC, cứ 3 người Anh thì có một người tìm kiếm lời khuyên sức khỏe trên Internet. Con số này không chỉ phản ánh một thói quen đang phổ biến tại Anh, mà còn cho thấy một xu hướng ngày càng nhiều người tìm đến TikTok, Facebook hay Instagram để tự lý giải triệu chứng, tìm cách cải thiện sức khỏe và đôi khi tự đưa ra những “chẩn đoán” cho chính mình.
Phụ nữ là một trong những nhóm đặc biệt tích cực tìm kiếm những thông tin này. Các vấn đề liên quan đến kinh nguyệt, thai kỳ, sức khỏe sinh sản, chăm sóc con cái hay mãn kinh tạo ra nhu cầu tìm kiếm rất lớn. Nhưng khi mạng xã hội trở thành một nguồn tham khảo phổ biến, thông tin có cơ sở và những lời khuyên thiếu căn cứ cũng cứ thế song hành, khiến người dùng khó phân biệt đâu là kiến thức đáng tin cậy. Thậm chí, lời khuyên từ các influencer đôi khi cũng không được kiểm chứng rõ ràng.
Câu chuyện của nữ influencer người Úc Belle Gibson là một ví dụ điển hình. Cô từng tuyên bố mình mắc nhiều loại ung thư và đã tự chữa khỏi ung thư não giai đoạn cuối bằng tập luyện, chế độ ăn uống và các phương pháp điều trị thay thế. Sau đó, cô ra mắt ứng dụng trả phí The Whole Pantry, cung cấp các công thức dinh dưỡng cùng một cuốn sách bán chạy cùng tên, thu về lợi nhuận hơn 550.000 đô la Úc. Thế nhưng, tất cả đều không có thật. Sự thật cuối cùng bị phanh phui, khiến Gibson phải đối mặt với các án phạt pháp lý tại Úc. Câu chuyện đã được Netflix làm thành series “Apple Cider Vinegar”, bóc trần cách một người có tầm ảnh hưởng lợi dụng danh tiếng để xây dựng niềm tin, trục lợi cá nhân, cũng như tính lan truyền của những câu chuyện sai lệch về sức khỏe trên không gian mạng.
“Belle Gibson” không chỉ tồn tại trên màn ảnh. Theo Jacqui Wakefield – phóng viên y tế của BBC Global, các influencer sức khỏe thiếu chuyên môn hoặc trục lợi từ người theo dõi có thể được chia thành 3 nhóm. Nhóm đầu tiên thường chia sẻ những mẹo sức khỏe, quan điểm sống hay kinh nghiệm cá nhân, có thể không thực sự hữu ích, nhưng cũng không gây ra hậu quả đáng kể. Tiếp đến là những người dựa vào sức ảnh hưởng để bán các khóa học, chương trình sức khỏe thiếu cơ sở chuyên môn. Đáng lo ngại hơn là nhóm những influencer quảng bá hoặc bán sản phẩm không rõ nguồn gốc, có thể tiềm ẩn rủi ro cho người dùng. Để tăng hiệu quả kinh doanh, họ còn có thể gieo rắc những nỗi lo về sức khỏe, khiến bạn tin rằng mình đang mắc bệnh, dù thực tế không đúng như vậy.
Deborah Cohen – cựu phóng viên mảng y tế của BBC Newsnight – cho rằng thể trạng không tách rời khỏi tâm trí. Những gì chúng ta trải qua, đọc và nhìn thấy đều có thể tác động đến cách não bộ cảm nhận cơ thể. Khi tiếp nhận quá nhiều thông tin sức khỏe, não bộ đôi khi có thể hiểu nhầm một thông tin thành tín hiệu nguy hiểm và kích hoạt phản ứng thể chất tương ứng. Đồng thời, thuật toán của TikTok hay Instagram cũng sẽ đưa chúng ta vào một vòng lặp thông tin. Càng xem các video về bệnh tật và triệu chứng, chúng ta càng được đề xuất nhiều nội dung tương tự.
Deborah Cohen từng nhắc đến trường hợp nhiều cô gái trẻ đồng loạt ngất xỉu sau khi tiêm vaccine HPV tại một điểm tiêm chủng ở Colombia. Điều tra không tìm thấy bệnh lý hay vấn đề rõ ràng nào liên quan đến vaccine. Điểm chung giữa những cô gái này là họ đã xem nhiều nội dung trên mạng xã hội và cùng hình thành kỳ vọng rằng mình sẽ chóng mặt, choáng váng sau khi tiêm. Theo Cohen, những gì chúng ta tiếp nhận và tin tưởng đôi khi có thể định hình cả cách cơ thể phản ứng, đến mức một cảm giác được dự đoán trước cũng có thể trở thành cảm giác thực sự.
Cohen cho rằng sự bùng nổ của TikTok và những thay đổi hậu đại dịch COVID-19 đã góp phần tạo nên xu hướng này. Nội dung về sức khỏe xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, đồng thời quá trình xét nghiệm và theo dõi sức khỏe cũng trở nên quen thuộc của đời sống. Khi hai yếu tố giao nhau, chúng ta dần hình thành thói quen tìm kiếm câu trả lời trên mạng trước khi kịp đặt câu hỏi về chính câu trả lời đó. Bên cạnh đó, giao diện và thuật toán của các nền tảng cũng ưu tiên nội dung có tính đồng nhất, như việc một chuỗi bài đăng đều khẳng định một sản phẩm có thể giúp giảm đầy hơi, giảm cân, tăng khả năng tập trung hay cải thiện giấc ngủ.
Trong khi đó, y học vốn luôn đi cùng sự tương đối, xác suất và rủi ro. Theo Cohen, một bác sĩ không thể chắc chắn tuyệt đối cách cơ thể mỗi người sẽ phản ứng với một phác đồ điều trị: có người đáp ứng tốt, có người gặp tác dụng phụ và không kết quả nào được bảo đảm 100%. Ngược lại, mạng xã hội thường đưa ra những câu trả lời chắc chắn cho những vấn đề vốn không có câu trả lời tuyệt đối. Một phương pháp hiệu quả với một người dễ dàng được kể lại như thể cũng sẽ hiệu quả với tất cả mọi người.
Do vậy, không ít bác sĩ phải dành thời gian “gỡ rối” những thông tin mà bệnh nhân đã tiếp nhận trước khi tư vấn. Cohen dẫn lời một bác sĩ phụ khoa: bệnh nhân có thể chờ hàng tháng cho một cuộc hẹn, nhưng khi bước vào phòng khám, phần lớn thời gian lại được dùng để giải thích những gì họ đọc trên mạng. Khi ấy, thời gian dành cho những lời khuyên dựa trên bằng chứng và kiểm soát triệu chứng thực sự bị giảm đi.
Vì sao họ nói điều này với bạn? Không phải mọi nội dung sức khỏe đều xuất phát từ mong muốn giúp bạn khỏe hơn. Người chia sẻ có thể đang bán sản phẩm, xây dựng thương hiệu, tăng lượt theo dõi hoặc thu hút khách hàng. Trước khi tin hoặc nhấn theo dõi, bạn nên thử tìm hiểu rõ mọi thông tin được đăng tải.
Ai đang kiếm tiền từ lời khuyên này? Điều đáng quan tâm là họ có minh bạch về lợi ích thương mại, đưa ra bằng chứng và tránh những tuyên bố phóng đại hay không. Nếu dòng tiền phía sau một lời khuyên không rõ ràng, đó là lúc bạn nên thận trọng.
Lợi ích lẫn rủi ro: Thay vì chỉ hỏi “Có hiệu quả không?”, hãy hỏi thêm “Hiệu quả đến đâu, với ai và có thể gây ra rủi ro gì?”. Trong y khoa, không có phương pháp nào chỉ được nhìn từ một phía. Nếu một sản phẩm luôn được mô tả như giải pháp hoàn hảo nhưng hoàn toàn không đề cập đến giới hạn hay tác dụng phụ, đó là một dấu hiệu đáng lưu ý.
Đối chiếu với nguồn y tế đáng tin cậy: Đừng để một video hay một tài khoản mạng xã hội trở thành nguồn thông tin duy nhất của bạn. Hãy kiểm tra lại với bác sĩ, chuyên gia y tế hoặc các nguồn chính thống từ Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC) và các bệnh viện, trường đại học y khoa uy tín.
