Thư Kỳ sinh năm 1976, năm nay vừa tròn 50 tuổi. 50 tuổi, cô mới làm phim đầu tay. Có một câu thơ của W.B.Yeats về tuổi 50 khi ngồi một mình trong quán ăn London đông đúc, đang đọc sách và ngắm nhìn đường phố: “Niềm ngất ngây hạnh phúc lớn lao thay / Thấy mình được ban phước chốn này / Và có thể ban phước lành cho vạn vật”. Khi xem bộ phim “Girl” của Thư Kỳ, ta cũng cảm nhận được người làm ra tác phẩm ấy đang vô cùng hạnh phúc. Phải hạnh phúc mới có thể đối xử với những khổ đau quá khứ theo cách dịu dàng đến thế.
“Girl” bắt đầu bằng một ký ức: hai cô bé con bước dọc cây cầu Cơ Long giáp Đài Bắc. Cầu Cơ Long là bối cảnh đầu phim “Millennium mambo” của Hầu Hiếu Hiền, do Thư Kỳ đóng chính. Trong phim của Hầu lão sư, Thư Kỳ mặc áo hoa, đi trên cây cầu sắt lúc đêm khuya, dáng đi phóng túng, tự do, buồn bã bước vào thế kỷ mới. Giọng thoại vang lên, một câu thoại nhiều người mê điện ảnh đã thuộc nằm lòng: “Cô chia tay với Hạo Hạo…”.
Còn trong “Girl”, cảnh phim diễn ra vào ban ngày. Hai cô bé trên đường đi học về nhà. Có bao nhiêu người đã bước qua cây cầu này? Có bao nhiêu tâm tư và câu chuyện họ đem theo khi bước lên cây cầu ấy? Cây cầu bỗng nhiên không còn chỉ là một thực thể vật lý, mà còn là cây cầu bắc qua dòng chảy thời gian. Sống qua nửa đời người, quay đầu nhìn lại quá khứ, bao nhiêu nước đã chảy qua.
Nhân vật chính là cô nữ sinh trung học Lâm Tiểu Lệ. Cha Tiểu Lệ là thợ sửa chữa, mẹ làm trong một cửa hiệu cắt tóc gội đầu. Cha cô thường say xỉn, đánh đập mẹ cô. Mẹ cô lại trút nỗi oán ức lên các con. Tiểu Lệ ít nói, lạc lõng và cô độc. Cho đến một ngày, cô kết bạn cùng một người bạn mới chuyển tới đây: Lệ Lệ – bề ngoài hoạt bát, tự tin, nổi loạn, dù bên trong cũng vụn vỡ và cô đơn. Hai người bạn gái trở thành điểm tựa của nhau. Lệ Lệ rủ Tiểu Lệ trốn học, xem người lớn đang làm gì lúc chúng phải lên trường.
Câu chuyện có lẽ lấy cảm hứng từ chính tuổi thơ của Thư Kỳ (tên thật của cô là Lâm Lập Tuệ). Thư Kỳ có gia cảnh phức tạp. Việc học hành không tới đâu, mười mấy tuổi cô đã đi làm kiếm sống. Một tuổi thơ nhiều tổn thương như vậy, nhưng cách mà Thư Kỳ tái hiện nó mới dịu dàng làm sao. Cô có quyền căm ghét, có quyền oán hận. Nhưng cô chọn không làm thế. Cô nhân từ với chính mình, với người khác, thấu hiểu nỗi khổ đau của mỗi người. Cô không lãng mạn hóa nỗi đau hay bạo lực, nhưng đã tha thứ cho tất cả.
Thế giới của Tiểu Lệ có hai nửa: thế giới thực và thế giới mơ. Thế giới thực là ngôi nhà chật chội của gia đình, là những lần chui vào trong tủ quần áo để chạy trốn cơn say bí tỉ của ông bố nát rượu, là những lần bị mẹ phạt quỳ và đội chậu nước trên đầu, là những buổi ngất xỉu vì đói. Thế giới thực được dựng bằng những mảng màu tối, ngả lam. Thế giới mơ là một thế giới rộng lớn hơn nhiều, sáng trong hơn rất nhiều: những tàng cây xanh mướt nơi cô bé thường tìm đến, bầu trời căng mọng…
Xem “Girl”, ta thấy yêu tâm hồn nhà làm phim. Phải là một tâm hồn đẹp vô cùng, mới có thể tạo nên những thước phim nhạy cảm như thế: cảnh một trái bóng bay đỏ bật ra từ chiếc cặp đi học hình nàng công chúa tóc vàng, bay lên trời; cảnh Tiểu Lệ chạy theo chú mèo hoang tựa “Alice ở xứ sở diệu kỳ”, chui vào những bụi cỏ, bò dưới những tán cây dây leo, ánh nắng xuyên qua kẽ lá, chiếu lên gương mặt; cảnh cô bé cầm trên tay những con búp bê giấy, gập lại rồi xé mất đầu; cảnh cái bóng của bàn tay cha đen ngòm phóng đại lên như một con nhện khổng lồ đầy đe dọa…
Tất cả những điều dù đẹp đẽ hay xấu xa, mơ mộng hay khắc nghiệt, đều được nhìn qua ánh mắt đầy nữ tính. Không cần nói đến hai chữ “nữ quyền”, Thư Kỳ vẫn làm ta nhớ đến câu của Bell Hooks, rằng nữ quyền đích thực thể hiện trong khả năng yêu thương, trong lòng bao dung vô hạn với những điều xảy đến với mình.
Những chuyến phiêu lưu của hai cô bé khi trốn học làm ta nhớ đến cảnh cậu bé Antoine Doinel khám phá Paris trong bộ phim kinh điển “The 400 blows” của François Truffaut, cũng là một tác phẩm có tính tự truyện. Chúng đi xem phim, chúng theo bọn con trai lên núi, chúng nằm trên bãi cỏ dưới những cây cổ thụ lúc về khuya, chúng đánh son, tập tành hút thuốc… Xã hội sẽ chỉ nhìn những đứa trẻ ấy là những đứa trẻ hư hỏng, không có người dạy bảo, những đứa trẻ tuột xích, những kẻ bỏ đi, không có tương lai. Ai sẵn sàng thấy những đổ vỡ, những khao khát, những giấc mơ của chúng?
Người ta bảo, Truffaut là một trong những vị đạo diễn dịu dàng nhất của lịch sử điện ảnh. Ông luôn yêu thương các nhân vật của mình, nhất là những đứa trẻ con. Ông luôn nhìn chúng bằng ánh mắt trìu mến, thường không nỡ làm hại chúng. Theo cách ấy, Thư Kỳ cũng là một người kế thừa thứ điện ảnh dịu dàng của Truffaut.
Như đã nói, có một cảnh phim Tiểu Lệ chạy theo chú mèo hoang, từ đó tìm ra một “đường hầm” xanh ngắt, nơi cô thường tìm đến khi buồn bã. Nếu như trong “Alice ở xứ sở diệu kỳ”, Alice chạy theo chú thỏ và tìm thấy cả một thế giới kỳ ảo dưới giếng, thì Tiểu Lệ không tìm thấy gì nhiều: một bức tường gạch bị vỡ một lỗ nhỏ, nơi cô có thể hé mắt nhìn ra đường phố bên ngoài.
Lần trở lại “đường hầm” ấy, Tiểu Lệ đi cùng Lệ Lệ, cái lỗ đã mở rộng hơn, đủ cho chúng chui qua. Và Lệ Lệ đã kéo Tiểu Lệ bước ra đường lớn qua chiếc lỗ này. Không có xứ sở nào kỳ ảo, không có những quân bài đánh nhau, không có vị nữ vương độc ác, không có chú mèo tàng hình, thợ mũ điên và thỏ tháng Ba với bữa tiệc trà chiều vô tận. Bước ra đầu kia của thế giới, vẫn là thế giới mà thôi.
Một thế giới nhiều khổ đau, nhiều bất công, ít phép màu, ít diệu kỳ. Nhưng điều an ủi là: trong thế giới ít phép màu ấy, vẫn có tình bạn, vẫn có lòng tha thứ. Chẳng phải đấy là phép màu diệu kỳ nhất sao?
