Lụa Việt – Theo dấu dòng tơ dệt nên bản sắc

Ba phần tư diện tích là đồi núi, một phần tư còn lại là đồng bằng, cấu trúc địa hình bồi đắp diện mạo tự nhiên của Việt Nam góp phần tạo nên hệ sinh thái chất liệu của thời trang trong nước. Từ miền núi đến châu thổ, mỗi vùng đất lưu giữ những nguồn nguyên liệu, kỹ nghệ và tập quán chế tác khác nhau, tạo nên vốn di sản để các nhà thiết kế khai thác và chuyển hóa vào thẩm mỹ đương đại.

Tinh hoa may dệt lưu truyền ngàn năm

Khi đặt chất liệu “Made in Vietnam” trong dòng chảy thời trang châu Á, không thể không nhắc đến chiều dài lịch sử đã bồi đắp nên di sản ấy. Câu chuyện bắt đầu từ nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa có lịch sử hàng ngàn năm, gắn với những huyền tích về làng Cổ Đô bên bờ sông Hồng. Qua nhiều thế kỷ, lụa Việt theo chân những chuyến giao thương vượt biển, trở thành một phần trong mạng lưới Con đường tơ lụa trên biển. Từ thế kỷ XVI đến XIX, thương cảng Hội An là một trong những điểm kết nối hoạt động buôn bán tơ lụa của Việt Nam với các thị trường quốc tế.

Dấu ấn ấy vượt ra khỏi những trang lịch sử. Bước sang thập niên 2020, ngành tơ lụa Việt Nam vẫn nhận được sự ghi nhận từ giới chuyên môn quốc tế. Ông Fei Jianming, Tổng Thư ký Hiệp hội Tơ lụa Thế giới, từng nhận định trên truyền thông rằng Việt Nam có nền tảng phát triển tơ lụa thuộc nhóm nổi bật tại Đông Nam Á. Theo ông, sản lượng sợi se xuất khẩu của Việt Nam vượt Nhật Bản và Trung Quốc, trong khi lượng tơ sống xuất khẩu cao hơn Campuchia và Thái Lan. Những con số này cho thấy vị thế của tơ lụa Việt không chỉ được tạo dựng từ di sản nghề thủ công, mà còn gắn với năng lực sản xuất và tham gia thị trường khu vực.

Ngày nay, dòng chảy chất liệu Việt đang được tiếp nối bởi những thế hệ sáng tạo mới, từ sinh viên các trường đại học, những nhà thiết kế thuộc thế hệ 9X đến các gương mặt 8X kỳ cựu. Nhiều nghiên cứu về vật liệu đã vượt ra ngoài khuôn khổ đồ án học thuật hay các cuộc thi thiết kế để tiến gần hơn đến ứng dụng thực tế. Đằng sau những thử nghiệm ấy là hai hướng tiếp cận đang đặt ra yêu cầu cho ngành thời trang: tìm kiếm vật liệu thay thế da động vật và da tổng hợp có nguồn gốc từ nhựa; đồng thời tận dụng phế phẩm nông nghiệp, phụ phẩm thủy sản, rác thải nhựa và vải vụn công nghiệp để phát triển nguồn nguyên liệu mới.

Từng gắn bó với những mùa đông giá rét và nếp sống thời bao cấp, chiếc áo bông chần trở thành nguồn cảm hứng để nhà thiết kế Trịnh Bích Thủy tái diễn giải ký ức đời thường qua BST “Chín tầng mây” (2023), trên nền nhung tơ tằm và lụa tơ sống. Ảnh: Instagram/@trinhfashion
Phan Đăng Hoàng hợp tác cùng Hangsilk phát triển riêng một dòng gấm dệt dành cho bộ sưu tập, đồng thời tìm đến những nghệ nhân Bắc Bộ để đưa kỹ nghệ thêu tay bằng chỉ tơ tằm lên bề mặt trang phục. Ảnh: Facebook/Phan Dang Hoang

Có thể nhìn thấy sự tiếp nối ấy qua những thực hành thiết kế của nhiều thế hệ nhà thiết kế Việt. Năm 2024, nhà thiết kế Kha Ngô đưa vải tơ dứa dệt thủ công xứ Nghệ vào các sáng tạo của mình, mở ra hướng khai thác loại sợi có nguồn gốc từ lá dứa trong thời trang đương đại. Trong khi đó, nhà thiết kế Vũ Thảo duy trì mối gắn kết với các cộng đồng nghề thủ công bản địa thông qua thương hiệu thời trang bền vững Kilomet109. Từ những ngày đầu thành lập, cô đã kết nối với phụ nữ người H’Mông, Nùng và Dao tại Cao Bằng, Hà Giang, cùng họ duy trì chuỗi sản xuất từ trồng lanh, tước sợi, nhuộm chàm tự nhiên đến lăn đá sáp ong và may chần bông. Ở đây, mỗi công đoạn không chỉ tạo nên một tấm vải hay sản phẩm may mặc, mà còn giữ lại tri thức làm nghề được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đến Tuần lễ Thời trang Milan Xuân Hè 2027, nhà thiết kế Phan Đăng Hoàng tiếp tục đưa di sản văn hóa vào đối thoại với thời trang đương đại qua bộ sưu tập “Tấm Cám”. Lấy cảm hứng từ văn hóa Kinh Bắc, bộ sưu tập gợi lại hình bóng người phụ nữ Việt qua tà áo yếm, chiếc khăn mỏ quạ và âm hưởng quan họ. Những dấu hiệu văn hóa ấy được chắt lọc, chuyển hóa thành phom dáng đầm dạ hội, chứ không tái hiện nguyên bản trang phục truyền thống. Trong bộ sưu tập này, Hoàng còn hợp tác với Hangsilk để phát triển dòng gấm dệt dành cho toàn bộ bộ sưu tập.

KHAAR là một trong những thương hiệu Việt tiên phong theo đuổi thời trang bền vững thông qua việc khai thác những chất liệu bản địa gắn liền với thổ nhưỡng và văn hóa Việt Nam. Ảnh: Facebook/KHAAR.
Kilomet109 tại Tuần lễ Thời trang Châu Á 2026.
Ngôn ngữ trực diện nhất để nói về Việt Nam

Từ nguồn gốc nguyên liệu, đặc tính sợi dệt đến phương thức chế tác, mỗi chất liệu bản địa đều lưu giữ dấu ấn của vùng đất đã sinh thành nên nó. Có thứ được nuôi dưỡng từ phù sa sông ngòi, có thứ bắt nguồn từ núi rừng, thích ứng với thổ nhưỡng, khí hậu và nếp sống của từng cộng đồng. Qua thời gian, những đặc tính ấy tiếp tục được bồi đắp bởi tri thức dân gian và đôi bàn tay của các thợ dệt bên khung cửi. Đó cũng là lợi thế bắt nguồn từ chính căn tính của thời trang Việt. Khi bước ra khỏi biên giới, mỗi thiết kế không chỉ mang theo phom dáng hay tư duy sáng tạo của nhà thiết kế, mà còn chuyển tải câu chuyện về nguyên liệu, kỹ nghệ và vùng đất nơi chúng được sinh thành. Bởi đôi khi, cách một nền thời trang khẳng định vị thế không phải chạy theo những xu hướng đã định hình, mà nhờ khả năng đưa di sản của chính mình vào cuộc đối thoại với thế giới.

Ảnh: Facebook/CONG TRI

Nhắc đến di sản chất liệu Việt, không thể bỏ qua Lãnh Mỹ A, dòng lụa gắn với sắc đen tuyền và bề mặt bắt sáng như được phủ một lớp sơn mài. Độ bóng của Lãnh Mỹ A đến từ nhựa cây mặc nưa, kết hợp với quá trình nhuộm và xử lý vải qua nhiều công đoạn thủ công. Đằng sau sắc đen ấy còn có sự góp sức của nắng, nước và điều kiện tự nhiên vùng đất phương Nam, nơi nghề dệt lãnh từng bén rễ và phát triển.

Từng hiện diện trong chiếc áo bà ba, tà quần lãnh đen của người phụ nữ Nam Bộ, Lãnh Mỹ A đã vượt khỏi phạm vi trang phục truyền thống để bước vào địa hạt thời trang đương đại. Qua cách tiếp cận của những nhà thiết kế như Vũ Thảo, Võ Việt Chung…, chất liệu này được đặt vào những thiết kế đương đại để phù hợp với nhịp sống mới. Năm 2025, nhà thiết kế Nguyễn Công Trí dành riêng 25 thiết kế độc bản trong bộ sưu tập Lãnh Mỹ A Capsule để tiếp tục khai thác di sản này. Không dừng lại ở việc bảo tồn kỹ thuật nhuộm mặc nưa hay tái hiện hình ảnh trang phục Nam Bộ, bộ sưu tập đưa Lãnh Mỹ A vào ngôn ngữ thời trang ứng dụng thông qua thao tác giải cấu trúc và tái diễn giải. Từ áo khoác bomber phom rộng, chân váy tua rua, sơ mi dáng rộng đến những bộ âu phục chiết eo, chất liệu truyền thống được chuyển hóa qua nhiều hình thái trang phục.

Ảnh: Facebook/Lê Thanh Hòa
Lụa Mã Châu trở thành nguồn cảm hứng xuyên suốt trong các thiết kế của Lê Thanh Hòa. Ảnh: Facebook/LE THANH HOA

Ngược dòng về miền Trung, men theo những dòng Thu Bồn, Vu Gia, Bà Rén của xứ Quảng, ta bắt gặp Mã Châu – vùng đất lưu giữ nghề ươm tơ, dệt lụa qua nhiều thế hệ. Tiếng khung cửi vẫn cần mẫn vang lên, đưa những sợi tơ thành từng thước lụa mang dấu ấn của vùng đất nắng gió. Nhà thiết kế Lê Thanh Hòa từng ví lụa Mã Châu là chất liệu “đỏng đảnh và khó chiều”, bởi những biến chuyển trong quá trình xử lý có thể tạo nên khác biệt trên từng mặt vải. Đổi lại, lụa giữ được đặc tính mềm nhẹ, thoáng khí, phù hợp với làn da và không đòi hỏi sự can thiệp của phẩm nhuộm tổng hợp trong những phương pháp tạo màu từ thực vật.

Không có hai thước vải hoàn toàn giống nhau. Sắc màu được tạo nên từ những nguyên liệu sẵn có trong tự nhiên: hạt gấc cho sắc đỏ, vỏ dừa tạo gam nâu, hạt điều mang đến sắc trầm, lá trà góp phần tạo màu xanh. Mỗi mẻ nhuộm là một thành quả riêng, phụ thuộc vào nguyên liệu và quá trình xử lý. Chính tính khó lặp lại ấy đã giúp lụa Mã Châu trở thành một phần trong hành trình sáng tạo đáng nhớ của Lê Thanh Hòa. Từ năm 2022, nhà thiết kế bắt đầu đưa chất liệu này vào các bộ sưu tập Thu Đông, từng bước khai thác khả năng tạo hình và bảng màu từ nguyên liệu bản địa. Hành trình ấy được tiếp nối vào năm 2025 với bộ sưu tập “Golden Heritage” gồm hơn 70 thiết kế, đồng thời đánh dấu sự trở lại với đề tài từng được anh lựa chọn trong luận văn cao học. Từ một nghiên cứu học thuật về chất liệu, lụa Mã Châu đã bước vào thực tiễn sáng tạo, trở thành điểm khởi đầu cho cuộc đối thoại giữa kỹ nghệ dệt truyền thống xứ Quảng và ngôn ngữ thời trang đương đại.

Ảnh: Facebook/NGUYEN PHUC TUAN
Ảnh: Facebook/NGUYEN PHUC TUAN

Rời miền phù sa, hành trình của tơ lụa Việt tiếp tục xuôi về cao nguyên Bảo Lộc, vùng đất được xem là trung tâm sản xuất tơ tằm của cả nước, đóng góp hơn 70% sản lượng toàn quốc. Từ đây, lụa Bảo Lộc theo những đơn hàng xuất khẩu đến các thị trường như Pháp, Ý và Nhật Bản. Đặc tính điều hòa nhiệt độ, thoáng mát khi hè đến và giữ ấm trong mùa lạnh giúp chất liệu này hiện diện trong nhiều dòng trang phục. Từng nhận xét về lụa Bảo Lộc, nhà thiết kế Minh Hạnh ví von đây là “cô gái đẹp giam mình trong ngôi nhà cổ”, hình ảnh gợi liên tưởng đến di sản dệt lụa vẫn đang chờ được bước ra khỏi không gian truyền thống để tìm thấy đời sống mới trong thời trang.

Cardi B “hâm nóng” buổi dạ tiệc Baby2Baby Gala 2026 tại West Hollywood đêm qua trong thiết kế đầm lụa Bảo Lộc đính hạt vàng của NTK Nguyễn Phúc Tuấn. Ảnh: NGUYEN PHUC TUAN

Năm 2026, nhà thiết kế Nguyễn Phúc Tuấn tìm thấy sự đồng điệu với chất liệu này trong hành trình kể câu chuyện về đất Huế qua bộ sưu tập “Numéro 6: Vũ khúc cố đô”. Ra mắt với 31 thiết kế tại Tuần lễ Thời trang Paris vào đầu tháng 10, bộ sưu tập lấy cảm hứng từ những cơn mưa xứ Huế, chuyển hóa nhịp điệu của thiên nhiên thành cấu trúc trang phục. Thông qua kỹ thuật draping (tạo phom bằng cách xử lý vải trực tiếp trên mannequin) và dựng khối đa tầng, nhà thiết kế tạo nên những chuyển động gợi hình ảnh màn mưa trên cố đô. Hàng nghìn hạt pha lê cùng những cánh hoa được đính kết trên nền satin organza, tạo hiệu ứng như những giọt nước đọng rồi rơi xuống theo từng nhịp chuyển động của cơ thể.

Từ cao nguyên Bảo Lộc đến sàn diễn Paris, lụa Việt một lần nữa cho thấy khả năng vượt khỏi giới hạn của một chất liệu truyền thống. Khi được đặt trong tư duy tạo hình đương đại, mỗi thước lụa không chỉ mang theo dấu ấn của vùng đất sản sinh ra nó, mà còn trở thành phương tiện để nhà thiết kế kể những câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ thời trang.


From the same category