Từ lâu, những cảm xúc và ham muốn như giận dữ, tham lam, kiêu ngạo hay đố kỵ vẫn thường được nhìn nhận qua lăng kính đạo đức và tôn giáo, như những “tội lỗi” con người cần chế ngự để hướng đến một cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu phía sau những hành vi tưởng chừng hoàn toàn xuất phát từ ý chí cá nhân lại là sự chi phối của não bộ, gen di truyền, hormone và môi trường sống?
Đó cũng là câu hỏi trung tâm trong “Bảy đại tội – Góc nhìn sinh học về bản tính người”, tác phẩm mới của Guy Leschziner – Giáo sư Thần kinh học và Y học Giấc ngủ tại Hệ thống Bệnh viện Guy’s and St Thomas’, đồng thời là nhà nghiên cứu thuộc Viện Tâm thần học, Tâm lý học và Khoa học Thần kinh của King’s College London. Là một trong những chuyên gia hàng đầu về thần kinh học, ông còn được biết đến qua nhiều công trình phổ biến khoa học như “The Nocturnal Brain: Nightmares, Neuroscience and the Secret World of Sleep” (tạm dịch: Bộ não về đêm – Ác mộng, khoa học thần kinh và thế giới bí mật của giấc ngủ) và “The Man Who Tasted Words” (tạm dịch: Người đàn ông nếm thử vị ngôn từ). Bên cạnh hoạt động nghiên cứu, Guy Leschziner còn là người dẫn nhiều chương trình về khoa học thần kinh trên BBC Radio 4 và BBC World Service.
Trong cuốn sách này, Guy Leschziner thực hiện một cuộc “giải phẫu” tâm trí con người bằng lăng kính khoa học thần kinh. Thay vì tiếp cận bảy đại tội từ quan điểm đạo đức hay tôn giáo, ông cho rằng những hành vi vốn bị xem là “tội lỗi” thực chất có thể bắt nguồn từ các cơ chế sinh học và tâm lý tiến hóa từng đóng vai trò quan trọng đối với sự tồn tại của loài người.
Điểm đặc sắc của cuốn sách nằm ở cách kết hợp giữa kiến thức khoa học và những câu chuyện lâm sàng có thật. Mỗi chương sách được xây dựng từ các bệnh nhân mà chính tác giả từng điều trị: một người trở nên hung hãn sau nhiều năm mắc động kinh; những bệnh nhân xuất hiện hành vi tình dục mất kiểm soát do tổn thương não; hay những người bị thôi thúc bởi cơn thèm ăn, lòng tham hoặc sự ghen tuông vượt ngoài khả năng kiềm chế. Từ những trường hợp cụ thể ấy, Guy Leschziner từng bước lý giải cách các vùng não, chất dẫn truyền thần kinh, hormone và yếu tố di truyền có thể định hình suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của con người.
Không dừng lại ở việc giải thích các cơ chế sinh học, cuốn sách còn mở ra hàng loạt câu hỏi về đạo đức và trách nhiệm. Nếu hành vi của một cá nhân chịu ảnh hưởng đáng kể từ những bất thường trong não bộ, liệu họ có hoàn toàn phải chịu trách nhiệm cho những gì mình gây ra? Nếu lòng tham, sự giận dữ hay dục vọng từng mang lại lợi thế sinh tồn trong quá trình tiến hóa, liệu chúng có nên bị nhìn nhận đơn thuần như những “tội lỗi”? Và nếu phần lớn quyết định của con người chịu tác động từ gen, cấu trúc não bộ và môi trường sống, thì ý chí tự do còn giữ vai trò đến đâu?
Với sự kết hợp giữa thần kinh học, di truyền học, tâm lý học tiến hóa và y học lâm sàng, “Bảy đại tội – Góc nhìn sinh học về bản tính người” vượt ra ngoài khuôn khổ của một cuốn sách phổ biến khoa học. Tác phẩm là lời mời gọi độc giả nhìn lại chính những cảm xúc, ham muốn, sai lầm và lựa chọn của bản thân dưới một góc nhìn khác – nơi ranh giới giữa đạo đức và sinh học, giữa bệnh lý và bản tính, giữa trách nhiệm và định mệnh trở nên phức tạp hơn nhiều so với những gì chúng ta vẫn tưởng.
Góp phần truyền tải tinh thần ấy, bìa sách sử dụng hình ảnh con rắn và quả táo – biểu tượng quen thuộc trong câu chuyện Adam và Eva của Kinh Thánh. Theo truyền thuyết, trái cấm mang đến cho con người khả năng phân biệt thiện – ác, nhưng cũng mở đầu cho những đau khổ và sai lầm của nhân loại. Trong cuốn sách của Guy Leschziner, hình ảnh này trở thành một ẩn dụ giàu ý nghĩa cho hành trình khám phá nguồn gốc của những “bảy đại tội” đã song hành cùng con người từ thuở sơ khai, đồng thời đặt ra câu hỏi: liệu chúng là hệ quả của những lựa chọn đạo đức, hay đã được định hình từ chính cấu trúc sinh học của bộ não?
