Cuốn sách “Khi én đưa thoi: Con người, lịch sử và văn hóa Việt” như một cuộc trở về đầy ý nghĩa trong những ngày đầu năm. Thời khắc giao mùa vừa mở ra cũng là lúc ta nhìn lại hành trình lâu dài của dân tộc qua những số phận, những biến cố và những di sản còn lưu giữ trong tâm thức Việt.
Cuốn sách được phát triển theo ba trụ cột Con người – Lịch sử – Văn hóa, quy tụ nhiều công trình nghiên cứu công phu. Qua đó, tác phẩm đưa người đọc bước vào tiến trình lịch sử đa chiều, nơi con người, biến cố và di sản liên tục đối thoại với nhau.
Ở phần “Con người”, tác phẩm nhắc đến những nhân vật tiêu biểu ở từng giai đoạn quan trọng của lịch sử Việt Nam, từ trung đại đến cận đại. Có thể kể đến như Tả quân Lê Văn Duyệt qua bản chế phong của vua Duy Tân, một tư liệu Hán Nôm quý hiếm; những khảo cứu về Phạm Phú Thứ, người trí thức kiệt xuất của thế kỷ XIX; hay những phân tích sâu sắc về nhân vật Trương Tấn Bửu, Nguyễn Huệ, Nguyễn Ánh, Phan Châu Trinh, cùng những hồi ức, tư liệu liên quan đến Dương Văn Minh. Mỗi nhân vật hiện lên không chỉ như một chứng nhân lịch sử mà còn là tấm gương soi chiếu những chọn lựa, dằn vặt và khát vọng của con người Việt trong buổi giao thời nhiều biến động.
Đến phần “Lịch sử”, cuốn sách chuyển sang các vấn đề học thuật giàu tính phản biện. Các chủ đề được dẫn dắt bằng những câu hỏi có tính gợi mở: quốc hiệu “Việt Nam” xuất hiện từ khi nào, cách nhìn mới về giai đoạn chuyển tiếp của cấu trúc quyền lực “loạn thập nhị sứ quân”, vai trò của các sứ quân trong sự hình thành nhà Đinh, hay những kế hoạch cầu viện ngoại bang của Nguyễn Ánh. Các bài viết không nhằm đưa ra kết luận, mà tập trung phân định công – tội minh bạch qua từng quan điểm, lập luận và dẫn chứng.
Trong khi đó, phần “Văn hóa” đưa người đọc trở về lớp đời sống thường nhật, nơi lịch sử hiện diện trong cách người Việt đo thời gian, tổ chức lễ tục, giữ đồ vật, và truyền chữ. Các bài viết lần lượt bàn về Tết giữa năm và cách người Việt làm lịch, tập tục Đoan Ngọ, những luận giải cổ sử xoay quanh lịch kiến Tý – kiến Dần, di sản tranh gương cung đình triều Nguyễn, cũng như văn học và hoạt động truyền đạo qua chữ Nôm thế kỷ XVII. Mỗi chủ đề đều góp phần lý giải những tập tục và quan niệm phong thủy quen thuộc.
“Khi én đưa thoi: Con người, lịch sử và văn hóa Việt” không phải là cuốn sách kể lại lịch sử theo trình tự thời gian, mà là một tuyển tập gợi mở cách tiếp cận lịch sử Việt Nam qua con người, qua tranh luận và qua văn hóa. Toàn bộ nội dung được tuyển chọn từ các bài viết đăng trên Tạp chí Xưa và Nay trong năm 2025. Việc hệ thống lại thành một ấn phẩm không chỉ tạo nên một bức tranh tổng quan súc tích về những vấn đề lịch sử – văn hóa trọng yếu, mà còn phản ánh nhịp vận động của giới nghiên cứu trong suốt một năm. Cuốn sách bàn về lịch sử – văn hóa Việt Nam nói chung, nhất là dưới thời triều Nguyễn, phù hợp với những ai tìm kiếm một tác phẩm để đọc chậm, đọc lại và đối chiếu trong những ngày đầu năm.
