Mông Cổ là một đế chế quân sự và giao thương nổi tiếng trong lịch sử. Những “vị hoàng đế” trên vó ngựa thảo nguyên đã mở ra “con đường tơ lụa” lịch sử đưa Trung Hoa trở thành cường quốc thống trị Châu Á. Câu chuyện về “Hoàng đế của biển cả – Hốt Tất Liệt và sự hình thành của nước Trung Hoa” của tác giả Jack Weatherford đã phác họa về con đường kiến tạo nên một đế chế biển và định hình đất nước Trung Hoa thời Nguyên của Hốt Tất Liệt.
Jack Weatherford (sinh năm 1946) là cựu giáo sư nhân học tại trường Macalester College, Minnesota. Ông dành cả đời để phục dựng công lịch sử, chứng minh Mông Cổ là một đế chế kiến tạo nên các thể chế, luật pháp và con đường giao thương Đông – Tây. Jack nổi tiếng với nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, đặc biệt liên quan đến Thành Cát Tư Hãn và người Mông Cổ. Tác phẩm “Hoàng đế của biển cả – Hốt Tất Liệt và sự hình thành của nước Trung Hoa” là một biên niên sử mà ông viết về Hốt Tất Liệt, từ một hoàng tử thảo nguyên được giáo dục theo tinh thần Trung Hoa, đến người lập nên nhà Nguyên và biến đế chế Mông Cổ thành cường quốc biển hùng mạnh.
Điểm nổi bật của cuốn sách là cách Hốt Tất Liệt, một người xuất thân từ thảo nguyên, đã biến tộc người du mục của mình thành chủ nhân của lực lượng hải quân mạnh nhất thế giới vào cuối thế kỷ 13. Thành Cát Tư Hãn đã chinh phục đất liền, nhưng chính Hốt Tất Liệt mới là người đạt đến tầm nhìn vĩ đại: Kiểm soát biển, và bạn kiểm soát mọi thứ. Điều này dẫn đến sự ra đời của một hạm đội với quy mô và kỹ thuật đóng tàu chưa từng có, vượt xa những gì châu Âu có thể hình dung trong nhiều thế kỷ. Sau khi thống nhất Trung Hoa, Hốt Tất Liệt mở mang giao thương đường biển, thực thi nhiều cải cách quản trị và kinh tế, đưa nhà Nguyên trở thành một trong những đế quốc giàu có nhất trong lịch sử Á-Âu.
Sách gồm 27 chương, 5 bản đồ, chia làm 4 phần, khắc họa hành trình Hốt Tất Liệt trên con đường gây dựng nên đất nước Trung Hoa: từ khởi đầu đầy gian nan đến hành trình mở rộng “con đường tơ lụa trên biển” – huyết mạch đóng vai trò giao thương giữa phương Đông và phương Tây, cuối cùng sau thời Hốt Tất Liệt, đất nước Trung Hoa phải chấp nhận “khoảng lặng và sự suy tàn”. Sách cũng kể về sự suy tàn của nhà Nguyên sau khi ông qua đời, đồng thời gợi mở tầm ảnh hưởng lâu dài của thời kỳ này như giao thương Á – Âu, hay những tiếp xúc đầu tiên giữa Trung Hoa và châu Mỹ.
Cuốn sách khắc họa Hốt Tất Liệt là một nhân vật lịch sử phức tạp và lôi cuốn, một người có tầm nhìn khác biệt so với những người đi trước. Trước hết, ông là một nhà lãnh đạo ngoại giao và thực dụng hơn là một chiến binh bẩm sinh như ông nội – Thành Cát Tư Hãn. Ông cởi mở với văn hóa, công nghệ và tôn giáo (với sự hiện diện của các học giả Hồi giáo tại triều đình, những người đã phát minh ra các công cụ đo lường thiên văn và bản đồ học hiện đại). Khác biệt với sự tàn bạo của các thế hệ trước, Hốt Tất Liệt thường áp dụng chính sách khoan dung hơn đối với nông dân và những người đầu hàng, một chiến lược khôn ngoan nhằm thu lợi từ năng suất lao động và nguồn lực bền vững.
Để đánh bại triều đại Nam Tống giàu có và có kinh nghiệm hàng hải, Hốt Tất Liệt đã phải tiến hành cuộc chạy đua vũ trang trên biển, tận dụng triệt để chuyên môn và công nghệ đóng tàu của Trung Quốc nhằm xây dựng một lực lượng hải quân tấn công hùng mạnh. Sự chuyển mình từ chiến thuật kỵ binh sang chiến lược hải quân này là một trong những câu chuyện chuyển đổi quyền lực hấp dẫn nhất trong lịch sử. Ngoài đối thủ chính là Nam Tống, trong sách còn đề cập tới cuộc chiến ở Nhật Bản, Việt Nam hay Chiêm Thành.
Không dừng lại ở các chiến dịch quân sự, sách còn phân tích sâu sắc về sự thống trị trên biển của Hốt Tất Liệt đã tái định hình nền thương mại toàn cầu: Hốt Tất Liệt đã thiết lập “Con Đường Tơ Lụa trên biển” rộng lớn và an toàn, tạo ra một mạng lưới thương mại đường biển từ bờ biển Thái Bình Dương kéo dài đến Trung Đông và xa hơn nữa. Sự thống trị của nhà Nguyên trên biển đã cách mạng hóa thương mại thế giới. Việc vận chuyển gia vị, lụa và hàng hóa từ châu Á qua các tuyến đường biển đã thay đổi sâu sắc thói quen tiêu dùng ở những thị trường xa xôi như Anh, Pháp. Cuốn sách còn nói về cách Hốt Tất Liệt tổ chức lại nền kinh tế (bao gồm cả việc phát hành tiền giấy) để nuôi dưỡng một đế chế biển đắt đỏ và phức tạp.
