Trong “Đức Phật – Tiểu sử của một huyền thoại” của Donald S. Lopez Jr., học giả hàng đầu về Phật học, không đi theo hướng tìm kiếm một chân dung Đức Phật hoàn toàn dựa trên lịch sử. Thay vào đó, cuốn sách của ông tập trung khám phá cách hình tượng Đức Phật được hình thành, lưu truyền và trở thành một biểu tượng tôn giáo có sức ảnh hưởng sâu rộng trong hơn hai nghìn năm.
Cuốn sách gồm hai phần với 14 chương. Phần I – “Đức Phật kể chuyện đời Ngài” đưa người đọc theo hành trình của Đức Phật từ những tiền kiếp của Bồ tát, lời thệ nguyện trước Phật Nhiên Đăng cho đến khi Ngài nhập Niết-bàn. Những câu chuyện quen thuộc như sự đản sinh kỳ diệu của Thái tử Tất Đạt Đa, bốn lần ra khỏi cửa thành, sáu năm tu khổ hạnh, chiến thắng Ma Vương dưới cội Bồ Đề, đêm giác ngộ và lần đầu chuyển pháp luân tại Vườn Nai được tái hiện theo truyền thống kinh điển.
Trong thế giới ấy, Đức Phật không chỉ là một con người đạt được giác ngộ mà còn là một bậc Đại Nhân với những tướng tốt đặc biệt, được bao quanh bởi chư thiên, rồng thần, điềm lành và những sự kiện kỳ diệu. Những yếu tố huyền thoại vì thế không phải phần phụ, mà góp phần tạo nên hình ảnh Đức Phật trong đời sống tín ngưỡng của các cộng đồng Phật giáo.
Nếu phần đầu kể lại câu chuyện về Đức Phật, Phần II – “Liệu Đức Phật có tồn tại?” lại đặt ra một câu hỏi khó hơn: chúng ta có thể tìm thấy một Đức Phật lịch sử đằng sau những câu chuyện đã được truyền qua hàng nghìn năm hay không?
Tác giả khảo sát nhiều nguồn tư liệu, từ các dấu tích khảo cổ, bia ký thời A Dục Vương đến kinh điển được truyền khẩu và những nghiên cứu của giới học giả phương Tây từ thế kỷ XIX. Qua đó, Lopez Jr. cho thấy việc xác định chính xác niên đại, cuộc đời và những sự kiện thực sự diễn ra trong đời Đức Phật không hề đơn giản. Khoảng cách giữa một nhân vật lịch sử và hình tượng Đức Phật trong truyền thống Phật giáo luôn tồn tại nhiều lớp diễn giải.
Một trong những luận điểm đáng chú ý của cuốn sách là không nên vội loại bỏ những yếu tố huyền thoại để xây dựng hình ảnh Đức Phật như một triết gia duy lý hay một nhà cải cách xã hội. Với hàng triệu Phật tử, Đức Phật chưa bao giờ chỉ là một nhân vật lịch sử. Ngài còn hiện diện qua những câu chuyện, biểu tượng, giáo pháp và niềm tin được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Từ góc nhìn đó, thần thoại không đơn thuần là những câu chuyện thiếu căn cứ cần được loại bỏ. Chúng còn là cách các cộng đồng Phật giáo truyền tải những giá trị, lý tưởng và niềm tin vượt ra ngoài giới hạn của một bản tiểu sử thông thường. Chính sự đan xen giữa lịch sử và huyền thoại đã góp phần tạo nên hình tượng Đức Phật phong phú và có sức sống lâu bền.
Điểm hấp dẫn của “Đức Phật – Tiểu sử của một huyền thoại” nằm ở cách Donald S. Lopez Jr. kết hợp giữa nghiên cứu học thuật và lối kể chuyện dễ tiếp cận. Cuốn sách không cố gắng đưa ra một câu trả lời tuyệt đối về việc “Đức Phật lịch sử” thực sự là ai, mà gợi mở một cách nhìn khác: thay vì tách Đức Phật thành hai hình ảnh đối lập – con người lịch sử và nhân vật huyền thoại hãy nhìn Ngài như một hình tượng đã được các cộng đồng Phật giáo kiến tạo, gìn giữ và diễn giải qua nhiều thời đại.
Với cách tiếp cận này, cuốn sách phù hợp với những độc giả quan tâm đến Phật học, lịch sử tôn giáo và văn hóa, đồng thời dành cho những ai muốn hiểu vì sao hình tượng Đức Phật có thể vượt qua giới hạn của một nhân vật lịch sử để trở thành nguồn cảm hứng tinh thần bền bỉ suốt hơn hai nghìn năm.
